Kary a konsekwencje

mgr Bożena Orłoś- Dąbrowska
mgr Justyna Torbicz


                                                         KARY A KONSEKWENCJE ...

                                                          I TROCHĘ PRZYKŁADÓW.
   
           Kara to najczęściej wybierana metoda wychowawcza, po którą sięgają rodzice, gdy ich dziecko nie zachowuje się zgodnie z ich oczekiwaniami. Kara ma nauczyć dziecko właściwego postępowania; często przybiera ona formę nakazów, zakazów, bicia, klapsów, manipulacji, krzyków, porównywania, „dawania szlabanów”, prawienia kazań, straszenia, przekupywania. Wszystko dla dobra dzieci – po to, aby było dobre, umiało przestrzegać reguł i prawa, potrafiło kochać, szanowało siebie i innych, były otwarte, samodzielne, ciekawe świata, szczęśliwe, przyjacielskie itd.
          Czy wcześniej wymienionymi sposobami da się to osiągnąć? Na pewno NIE. Kara choć na pierwszy rzut oka wydaje się skuteczna (dziecko zaprzestaje danego zachowania), na dłuższą metę jest mało przydatne, gdyż może pociągać za sobą wiele skutków ubocznych, widocznych nie tylko na ciele dziecka (siniaki, zranienia), ale także na jego psychice. Kary wywołują u dzieci różne przykre emocje, z którymi trudno im sobie poradzić. Dzieci przestają się zachowywać w niewłaściwy sposób z powodu lęku, a nie dlatego, że zrozumiały, dlaczego nie wolno czegoś robić. Dlatego zazwyczaj raz wymierzona kara nie wystarcza – dzieci nie rozumieją, co zrobiły źle i zachowanie, które wywołało karę, będzie się powtarzać. Często dzieci uczą się, że ważna jest nie zmiana zachowania, ale to, aby nie dać się przyłapać rodzicom. Dzieci, które nie otrzymują od rodziców pozytywnej uwagi będą wręcz powtarzały niewłaściwe zachowanie, w myśl zasady: lepiej być skrzyczanym i zbitym niż ignorowanym. Dla dziecka najważniejsza jest uwaga rodzica, więc gdy rodzic skupia się wyłącznie na złym zachowaniu dziecka, powoduje wzmacnianie niepożądanego zachowania. Pojawia się wtedy błędne koło złości (im dziecko się gorzej zachowuje, tym gwałtowniej reaguje rodzic; im rodzic gwałtowniej reaguje, tym dziecko bardziej eskaluje swoje zachowania itd.)
Co w takim razie robić?
Jeśli dziecko przejawia zachowania, które są dla nas nie do zaakceptowania, musi odczuć konsekwencje swojego postępowania. Różnica między karami a ponoszeniem konsekwencji jest taka, że konsekwencje wychowują, a kary ranią. Konsekwencje będą naturalnym wynikiem zachowań dziecka, kary natomiast często przyjmują formy, które absolutnie nie wynikają logicznie z konkretnego zachowania dziecka i najczęściej w ogóle nie są z nimi związane. Karą, gdy dziecko wyleje picie, będzie np. zakaz oglądania bajki. Kara nijak nie wiąże się logicznie z zachowaniem dziecka. Konsekwencją w tej sytuacji dla dziecka, byłby już sam fakt, że rozlało ono picie – doznało pewnego rodzaju porażki, a dodatkowo konsekwencją mogło by być np. zaangażowanie dziecka w wycieranie rozlanego picia z podłogi.
Konsekwencje mogą być:
naturalne,
logiczne,
w postaci przerwy,
w formie przejęcia kontroli fizycznej.

Konsekwencje naturalne – są naturalnym wynikiem zachowania dziecka. Osobą odpowiedzialną za zły wybór czynią dziecko. Wymagają one od rodziców, niewielkiego zaangażowania, poza powstrzymaniem się od naprawiania sytuacji. Przykład – dziecko bawiło się samochodzikiem i popsuło go. Konsekwencja – popsutym samochodzikiem nie można się bawić. Inne sytuacje, kiedy dziecko doświadcza naturalnych konsekwencji, to:
- gdy ubrania zostaną zniszczone, zgubione, skradzione, np. z powodu niewłaściwego użytkowania lub braku odpowiedzialności;
- gdy dzieci zapominają;
- gdy nie wywiązują się ze swoich obowiązków.
   
Konsekwencje logiczne – bywają pozytywne i negatywne. Pokazują dziecku, jak należy postępować, a czego więcej nie robić. Aby taka sytuacja mogła zaistnieć, dziecko musi znać reguły panujące w domu. Jest to dla niego bardzo ważne, gdyż wiedza o tym, jakie zachowania akceptujemy, a jakie nam się nie podobają, budują jego poczucie bezpieczeństwa, pozwala też podjąć decyzję: zrobię źle – poniosę konsekwencję, postąpię zgodnie z oczekiwaniami rodziców – dostanę pochwałę.
Gdy dajemy dziecku odczuć konsekwencje jego zachowania, dajemy mu szansę na zastanowienie się, jak to zachowanie zmienić, jak np. naprawić wyrządzoną komuś krzywdę. Konsekwencje powinny być sformułowane jako reguły zachowania. Nie jest konieczne, aby dziecko (szczególnie małe, ze starszym można je ustalać wspólnie) się na nie zgadzało – to rodzic je wyznacza. Jeśli je ustalimy, powinniśmy stanowczo i konsekwentnie ich przestrzegać, a jeśli coś w nich zmieniamy, dziecko powinno być o nich uprzedzone.
Przykładowe sytuacje, w których możemy zastosować konsekwencje logiczne:
- niewłaściwe użycie zabawek;
- bałagan;
- antyspołeczne zachowania.
Dzieci najskuteczniej uczą się przyjmowania odpowiedzialności za swoje działania na podstawie konsekwencji własnych zachowań: Jeśli tylko bawisz się jedzeniem, to najwyraźniej już się najadłeś i możesz odejść od stołu. Jeśli dokuczasz młodszemu bratu, on nie będzie się z tobą bawił.
Racjonalne konsekwencje łamania reguł pomagają dzieciom w coraz lepszym ich rozumieniu i przestrzeganiu.

    Przerwa – to procedura łatwa i szybka do zastosowania. To „czas odłączenia dziecka od wzmocnienia”, czyli pozbawiając go tego, na czym mu najbardziej zależy – uwagi najbliższych, czyli rodziców, brata, siostry; czasu spędzonego na ulubionych zajęciach; swobody robienia tego, na co ma się ochotę. Można ją stosować do dzieci powyżej 3 roku życia. Od kary ta metoda różni się tym, że dziecko wcześniej jest uprzedzone o wprowadzeniu takiej konsekwencji, jeśli jeszcze raz zachowa się w nieakceptowany sposób. Ważne, by pamiętać o kilku ważnych zasadach dotyczących tej metody:
- powinna być stosowana dopiero wtedy, gdy inne (wcześniej opisane sposoby) nie działają;
- powinna trwać tyle minut, ile lat ma dziecko: 3 latek – 3 minuty, 4 latek – 4 minuty itd.;
- miejsce, w którym będzie przebywać dziecko powinno zostać wcześniej wybrane i dziecko powinno zostać wcześniej o tym uprzedzone; ważne, aby nie było w nim dużo przedmiotów dostarczających rozrywki, ale umożliwiało dziecku i rodzicowi kontakt wzrokowy;
- czas powinien być dokładnie mierzony, można do tego celu wykorzystać klepsydrę, budzik, kuchenny minutnik, żeby dziecko wiedziało, że czas minął;
- dziecko powinno wiedzieć, w jakich sytuacjach będą stosowane przerwy – powinny się odnosić do konkretnych sytuacji i zachowań;
- po zakończeniu przerwy „konto dziecka jest czyste”.
    Warto nie nadużywać tej metody, gdyż może się okazać, że dziecko w ciągu dnia nic nie robi tylko siedzi z dala od innych, bo ma „przerwę”.
   
Przejęcie kontroli fizycznej – tzw. na siłę. To ostatnia deska ratunku dla rodziców. To fizyczna kontrola, pozbawiona przemocy forma powstrzymania niewłaściwego zachowania dziecka. Nie ma nic wspólnego z biciem, dawaniem klapsów lub zadawaniem bólu dziecku w jakikolwiek inny sposób. Polega na objęciu dziecka i trzymaniu w pozycji umożliwiającej bezpośredni kontakt wzrokowy tak długo, ile trzeba, aby dziecko mogło w ramionach rodzica ukoić się, odzyskać kontrolę nad sobą, uspokoić się i wyciszyć. Podczas trzymania dziecka rodzic powinien do niego cały czas spokojnie przemawiać opisując, co się z nim dzieje, nazywać jego uczucia, aby dziecko mogło czuć się bezpiecznie.
   

Jeśli wskazujemy na konsekwencje, powinniśmy je odnosić do konkretnego czynu, zachowania, a nie do dziecka jako takiego (Jestem zła, że stłukłeś mój kubek zamiast: Jesteś niedorajdą). Warto pamiętać, aby konsekwencje były dostosowane do wieku i możliwości dziecka oraz aby doświadczenie konsekwencji było możliwe. Np. nie jest możliwe, żebyśmy rano, spiesząc się do pracy, zostawili dziecko w domu, jako konsekwencje tego, że zbyt wolno się ubiera. Stwierdzenie: Jak się zaraz nie ubierzesz to zostaniesz sam w domu byłoby straszeniem a nie wyciąganiem konsekwencji z zachowania dziecka.
 
    Kilka dodatkowych cech skutecznych konsekwencji to:
a) natychmiastowość – wyciąganie konsekwencji natychmiast po niewłaściwym zachowaniu;
b) spójność – może mieć wiele wymiarów: spójność pomiędzy komunikatem werbalnym a komunikatem zawartym w działaniu, spójność między działaniem każdego z rodziców osobno a ich działaniem wspólnym, spójność w sposobie wyciągania konsekwencji przy różnych okazjach;
c) logiczny związek – konsekwencje powinien łączyć logiczny związek z nieakceptowanym zachowaniem, które mają powstrzymać.

Oto kilka pomocnych sposobów, które warto zastosować zamiast karania, jako konkretne metody postępowania z dzieckiem, gdy zachowuje się ono w sposób nieakceptowany.
1. Wyraź swoje uczucia, nie atakując charakteru dziecka.
    Złoszczę się, kiedy widzę porozrzucane zabawki w twoim pokoju.
2. Określ swoje oczekiwania.
    Oczekuję, że zabawki będą posprzątane.
3. Wskaż dziecku, jak może naprawić zło.
    Misie poukładaj na półce a samochodziki i klocki do pudełek.
4. Zaproponuj wybór.
Możesz bawić się wszystkimi zabawkami, ale musisz je posprzątać zanim pójdziesz oglądać bajkę. Jeśli nie posprzątasz nie będziesz mógł oglądać bajki. Decyduj sam.
5. Przejmij inicjatywę.
    Dziecko: Dlaczego telewizor jest wyłączony i nie mogę oglądać baji?
    Ojciec: Ty mi powiedz, dlaczego?
    Pozwól dziecku samodzielnie znaleźć odpowiedź na dręczące je pytanie, dzięki temu dostrzeże konsekwencje swojego postępowania.
6. Wspólnie rozwiąż problem.
    Możemy ustalić, że jeśli będziesz potrzebował pomocy przy sprzątaniu, poprosisz mnie o pomoc, a potem wspólnie pooglądamy bajkę.

Wyznaczanie konsekwencji jest procesem uczenia się i nauczania. Nie zawsze zamierzony efekt osiągnie się natychmiast. Zdarza się, że rodzic będzie musiał wielokrotnie powtarzać wyciąganie danych konsekwencji. Oznacza to, że dziecko ma przed sobą jeszcze wiele nauki, a na zmianę w nim zachodzącą trzeba jeszcze czasu.
 


Powodzenia!



Dzisiaj jest: Niedziela
16 Grudnia 2018
Imieniny obchodzą
Adelajda, Ado, Albina, Alina, Ananiasz,
Bean, Zdzisława

Do końca roku zostało 16 dni.
Zodiak: Strzelec
Ulti Clocks content
poprzednim miesiącu grudzień 2018 następnym miesiącu
P W Ś C Pt S N
week 48 1 2
week 49 3 4 5 6 7 8 9
week 50 10 11 12 13 14 15 16
week 51 17 18 19 20 21 22 23
week 52 24 25 26 27 28 29 30
week 1 31